Wie was hier, hoe lang, hoe?
Zes plastic bekertjes, netjes twee bij twee gerangschikt op een nachtkastje. Een schoolbord, of misschien is het gewoon een donkergeverfde muur, bekrijt met vreemde teksten. Vijf po's met de ontlasting er nog in. Wc-papier dat er verfrommeld in drijft. Op het Haarlemse Kwartiermakersfestival kun je het gaan zien. Dit evenement brengt kunst en psychiatrie samen. E?n van de onderdelen van het festival is de fototentoonstelling Waanzin van Evelien Bruijn en Caroline Grijsen. Lokatie is de immense kerk middenin het centrum. Deze staat lijnrecht tegenover het onderwerp van de expositie die zij herbergt: de isoleercel.
Pure waanzin
Caroline en Evelien groeiden samen op. Ze delen de passie voor fotografie en maakten samen al een boekje met portretten over mensen die wonen in een beschermde woonvorm. Nu hebben ze een nieuw project. Aan de basis hiervan staat het boek van Wouter Kusters, taalkundige en filosoof. Hij had een psychose, kwam in de isoleercel terecht en schreef zijn ervaringen op. Pure Waanzin won de Socrateswisselbeker 2005 voor het meest prikkelende filosofieboek. Kusters laat zien dat het verschil tussen 'gestoord' en 'normaal' helemaal niet zo groot is. Dat deze begrippen elkaar zelfs vaak overlappen. Hij doet dat met een mix van eigen verslagen, hulpverlenersrapporten en filosofische theorieën.
Het boek maakte indruk op Evelien, die psychologe is en in de geestelijke gezondheidszorg werkt. 'De kern van Kusters' betoog is de basis voor deze fototentoonstelling. Die kern is: in een psychose vindt een ontbinding plaats van betekenis en tijd, en dat gegeven op zich isoleert al. Zodra je de werkelijkheid anders beleeft dan anderen, vind je geen aansluiting meer in de maatschappij. Daarom heb je in een isoleercel te maken met een dubbel isolement: geestelijk en fysiek.'
Paarse olifanten
In de media worden psychiatrische patiënten vaak nogal zwart-wit afgeschilderd. Dat is deels te wijten aan de weinige informatie die wordt vrijgegeven. Dit suggereert dat wat er achter gesloten deuren gebeurt het daglicht niet kan verdragen. Alsof het niet in duidelijke taal te vatten zou zijn. Maar da's natuurlijk onzin. Theoretisch omschreven heeft een psychose sterke overeenkomsten met dingen die we w?l uit het dagelijks leven kennen: drugsgebruik en dementie. Opvallend genoeg is er alom begrip wanneer oma haar zoon aanziet voor een inbreker. En het zien van paarse olifanten onder invloed van drugs noemen we 'geestverruimend'. Een kunstenaar die de vreemdste hersenspinsels op doek vastlegt heeft gewoon een rijke fantasie. Maar iemand in een isoleercel, nee, die is gewoon gek. 'Het staat zo ver van de maatschappij dat er weinig over naar buiten komt. In de berichtgeving wordt de psychiatrie vaak gestigmatiseerd. Alleen de negatieve dingen, die lees je dan. Wij wilden nu juist ook de andere kant belichten. Aan de wereld laten zien hoe het is om in zo'n cel te zitten. Psychiatrische patiënten zijn ook mensen', aldus Evelien. En ja, je zult maar worden opgesloten in een vreemde, kale kamer. Volgens sommigen versterkt dat de angst en dus ook de psychose. Anderen beweren dat het rust in je hoofd geeft. Wat goed is voor een psychotisch iemand komt doorgaans uit rapporten van deskundigen, niet uit de mond van de pati?nt. De verlaten cel blijft achter en kan haar verhaal doen. Dat verhaal bereikt slechts een specifiek publiek: het personeel van de kliniek. Daarna worden de sporen gewist. Tenzij...
Niet-waanzin
De twee vriendinnen begonnen anderhalf jaar geleden met het project. GGZ-kliniek De Geestgronden was anderhalve maand hun werkterrein. Ze hadden beschikking over een isoleercel, wanneer de patiënt er even uit mocht om te wennen aan de afdeling of om een sigaretje te roken. Ze maakten er een serie foto's, waarvan ze er zestien selecteerden voor de expositie. Caroline: 'De geur die in zo'n cel hangt....angst. Alsof je wordt verdoofd.' Evelien: 'De cellen waren erg beklemmend. Toch zijn we heel veel niet-waanzin tegengekomen.' De fotografes hebben niks gemanipuleerd om de beelden spectaculairder te maken dan ze eigenlijk zijn. Hoeveel indruk ze maken hangt sterk af van de kijker. Op het eerste gezicht zijn het lege kamers met hier en daar wat rondslingerende troep. Graaf je dieper, dan vind je misschien de sleutel tot iemands gedachtewereld. Op de vraag of het onderwerp niet te confronterend is voor het publiek, antwoordt Evelien: 'Het is reëel. Wat je ziet is echt. De foto's zijn trouwens wel heel sereen, verstild.'
Vier foto's zijn flink uitvergroot. Ze lijken hetzelfde. Op alle vier is een deel van de cel te zien, een door hout omlijst bed met aangebouwde nachtkastjes. Geheel tegen mijn verwachtingen in is er een raam waar daglicht doorheen straalt. Op ??n van de muren zit schoolbordenverf. Het bed beslapen, kussen aan het hoofdeinde. Kussen aan het voeteneinde. Bekertjes op het nachtkastje omgevallen of netjes neergezet. De wegwerpbordjes ken ik van verjaardagsfeestjes uit mijn jeugd. Daar aten we altijd patat met appelmoes van.
Wanneer ik beter kijk, zie ik een boek - Nooit meer slapen - op het nachtkastje liggen bij het bed. Dat verbaast me. Een boek in een isoleercel, is dat toegestaan dan? Caroline: 'Elke pati?nt is anders. Sommigen zijn er minder ernstig aan toe, of hebben zich vrijwillig laten opnemen. Ik kan me voorstellen dat zij misschien iets meer privileges hebben dan mensen die een gevaar voor zichzelf vormen. Die krijgen echt geen potentieel gevaarlijke voorwerpen in hun cel.'
Ze wijst naar de laatste in de reeks: 'Deze foto zette me aan het denken.' Een stuk textiel, waarschijnlijk beddegoed, is op de grond gelegd als kleedje. 'Misschien heeft iemand die daar neergelegd om ermee naar een andere werkelijkheid te komen. Je moet je daarbij even verplaatsen in het hoofd van iemand met een psychose.' Mij lijkt het heel aannemelijk dat iemand het onprettig of zelfs eng vindt om op de koude vloer te gaan staan. Het kleedje zorgt voor een warme ondergrond, het biedt bescherming tegen de nare omgeving. Als een soort eilandje, je eigen domein. De foto's zetten aan tot denken. Iedereen kan er zelf invulling aan geven, er zijn zoveel interpretaties mogelijk. Wie was hier in de cel? Hoe lang en in wat voor toestand? Was het rangschikken van voorwerpen een tic, een ritueel of pure verveling? 'Elke foto heeft meerdere lagen. Ik weet niet of mensen die lagen er allemaal uit kunnen halen.'
Een mooie uitdaging om een poging te wagen. De foto's zijn van 30 september tot en met 22 oktober te bekijken in de Grote Kerk in Haarlem. Middenin het centrum, aan de Oude Groenmarkt 23. Openingstijden op maandag tot en met zaterdag: van 10 tot 16 uur. De toegang is 2 euro, maar op vertoon van het programmaboekje mag je gratis naar binnen.
Verschenen op Cut.up.media, 5 oktober 2006.
Zes plastic bekertjes, netjes twee bij twee gerangschikt op een nachtkastje. Een schoolbord, of misschien is het gewoon een donkergeverfde muur, bekrijt met vreemde teksten. Vijf po's met de ontlasting er nog in. Wc-papier dat er verfrommeld in drijft. Op het Haarlemse Kwartiermakersfestival kun je het gaan zien. Dit evenement brengt kunst en psychiatrie samen. E?n van de onderdelen van het festival is de fototentoonstelling Waanzin van Evelien Bruijn en Caroline Grijsen. Lokatie is de immense kerk middenin het centrum. Deze staat lijnrecht tegenover het onderwerp van de expositie die zij herbergt: de isoleercel.
Pure waanzin
Caroline en Evelien groeiden samen op. Ze delen de passie voor fotografie en maakten samen al een boekje met portretten over mensen die wonen in een beschermde woonvorm. Nu hebben ze een nieuw project. Aan de basis hiervan staat het boek van Wouter Kusters, taalkundige en filosoof. Hij had een psychose, kwam in de isoleercel terecht en schreef zijn ervaringen op. Pure Waanzin won de Socrateswisselbeker 2005 voor het meest prikkelende filosofieboek. Kusters laat zien dat het verschil tussen 'gestoord' en 'normaal' helemaal niet zo groot is. Dat deze begrippen elkaar zelfs vaak overlappen. Hij doet dat met een mix van eigen verslagen, hulpverlenersrapporten en filosofische theorieën.
Het boek maakte indruk op Evelien, die psychologe is en in de geestelijke gezondheidszorg werkt. 'De kern van Kusters' betoog is de basis voor deze fototentoonstelling. Die kern is: in een psychose vindt een ontbinding plaats van betekenis en tijd, en dat gegeven op zich isoleert al. Zodra je de werkelijkheid anders beleeft dan anderen, vind je geen aansluiting meer in de maatschappij. Daarom heb je in een isoleercel te maken met een dubbel isolement: geestelijk en fysiek.'
Paarse olifanten
In de media worden psychiatrische patiënten vaak nogal zwart-wit afgeschilderd. Dat is deels te wijten aan de weinige informatie die wordt vrijgegeven. Dit suggereert dat wat er achter gesloten deuren gebeurt het daglicht niet kan verdragen. Alsof het niet in duidelijke taal te vatten zou zijn. Maar da's natuurlijk onzin. Theoretisch omschreven heeft een psychose sterke overeenkomsten met dingen die we w?l uit het dagelijks leven kennen: drugsgebruik en dementie. Opvallend genoeg is er alom begrip wanneer oma haar zoon aanziet voor een inbreker. En het zien van paarse olifanten onder invloed van drugs noemen we 'geestverruimend'. Een kunstenaar die de vreemdste hersenspinsels op doek vastlegt heeft gewoon een rijke fantasie. Maar iemand in een isoleercel, nee, die is gewoon gek. 'Het staat zo ver van de maatschappij dat er weinig over naar buiten komt. In de berichtgeving wordt de psychiatrie vaak gestigmatiseerd. Alleen de negatieve dingen, die lees je dan. Wij wilden nu juist ook de andere kant belichten. Aan de wereld laten zien hoe het is om in zo'n cel te zitten. Psychiatrische patiënten zijn ook mensen', aldus Evelien. En ja, je zult maar worden opgesloten in een vreemde, kale kamer. Volgens sommigen versterkt dat de angst en dus ook de psychose. Anderen beweren dat het rust in je hoofd geeft. Wat goed is voor een psychotisch iemand komt doorgaans uit rapporten van deskundigen, niet uit de mond van de pati?nt. De verlaten cel blijft achter en kan haar verhaal doen. Dat verhaal bereikt slechts een specifiek publiek: het personeel van de kliniek. Daarna worden de sporen gewist. Tenzij...
Niet-waanzin
De twee vriendinnen begonnen anderhalf jaar geleden met het project. GGZ-kliniek De Geestgronden was anderhalve maand hun werkterrein. Ze hadden beschikking over een isoleercel, wanneer de patiënt er even uit mocht om te wennen aan de afdeling of om een sigaretje te roken. Ze maakten er een serie foto's, waarvan ze er zestien selecteerden voor de expositie. Caroline: 'De geur die in zo'n cel hangt....angst. Alsof je wordt verdoofd.' Evelien: 'De cellen waren erg beklemmend. Toch zijn we heel veel niet-waanzin tegengekomen.' De fotografes hebben niks gemanipuleerd om de beelden spectaculairder te maken dan ze eigenlijk zijn. Hoeveel indruk ze maken hangt sterk af van de kijker. Op het eerste gezicht zijn het lege kamers met hier en daar wat rondslingerende troep. Graaf je dieper, dan vind je misschien de sleutel tot iemands gedachtewereld. Op de vraag of het onderwerp niet te confronterend is voor het publiek, antwoordt Evelien: 'Het is reëel. Wat je ziet is echt. De foto's zijn trouwens wel heel sereen, verstild.'
Vier foto's zijn flink uitvergroot. Ze lijken hetzelfde. Op alle vier is een deel van de cel te zien, een door hout omlijst bed met aangebouwde nachtkastjes. Geheel tegen mijn verwachtingen in is er een raam waar daglicht doorheen straalt. Op ??n van de muren zit schoolbordenverf. Het bed beslapen, kussen aan het hoofdeinde. Kussen aan het voeteneinde. Bekertjes op het nachtkastje omgevallen of netjes neergezet. De wegwerpbordjes ken ik van verjaardagsfeestjes uit mijn jeugd. Daar aten we altijd patat met appelmoes van.
Wanneer ik beter kijk, zie ik een boek - Nooit meer slapen - op het nachtkastje liggen bij het bed. Dat verbaast me. Een boek in een isoleercel, is dat toegestaan dan? Caroline: 'Elke pati?nt is anders. Sommigen zijn er minder ernstig aan toe, of hebben zich vrijwillig laten opnemen. Ik kan me voorstellen dat zij misschien iets meer privileges hebben dan mensen die een gevaar voor zichzelf vormen. Die krijgen echt geen potentieel gevaarlijke voorwerpen in hun cel.'
Ze wijst naar de laatste in de reeks: 'Deze foto zette me aan het denken.' Een stuk textiel, waarschijnlijk beddegoed, is op de grond gelegd als kleedje. 'Misschien heeft iemand die daar neergelegd om ermee naar een andere werkelijkheid te komen. Je moet je daarbij even verplaatsen in het hoofd van iemand met een psychose.' Mij lijkt het heel aannemelijk dat iemand het onprettig of zelfs eng vindt om op de koude vloer te gaan staan. Het kleedje zorgt voor een warme ondergrond, het biedt bescherming tegen de nare omgeving. Als een soort eilandje, je eigen domein. De foto's zetten aan tot denken. Iedereen kan er zelf invulling aan geven, er zijn zoveel interpretaties mogelijk. Wie was hier in de cel? Hoe lang en in wat voor toestand? Was het rangschikken van voorwerpen een tic, een ritueel of pure verveling? 'Elke foto heeft meerdere lagen. Ik weet niet of mensen die lagen er allemaal uit kunnen halen.'
Een mooie uitdaging om een poging te wagen. De foto's zijn van 30 september tot en met 22 oktober te bekijken in de Grote Kerk in Haarlem. Middenin het centrum, aan de Oude Groenmarkt 23. Openingstijden op maandag tot en met zaterdag: van 10 tot 16 uur. De toegang is 2 euro, maar op vertoon van het programmaboekje mag je gratis naar binnen.
Verschenen op Cut.up.media, 5 oktober 2006.
